تغییر آدرس اعتبار در بانک گردشگری/  بازتعریف رابطه بانک گردشگری با زنجیره تأمین از مسیر «آویرا»

تیتر 20- رونمایی بانک گردشگری از «آویرا»، از تغییر رویکرد این بانک در تأمین مالی کسب‌وکارها حکایت دارد. این ابزار قرار است رابطه بانک با کسب‌وکارها را از تأمین اعتبار یک بنگاه منفرد به پشتیبانی از جریان معاملات میان چند بنگاه نزدیک کند. این تغییر، در صورت اجرای کامل، بخشی از منطق بانکداری شرکتی را نیز دگرگون می‌کند.

 
آویرا در فاز نخست با برات الکترونیکی «سپامی» آغاز شده و طبق برنامه اعلام‌شده، ابزارهایی مانند فاکتورینگ، خرید و تنزیل مطالبات نیز به آن اضافه می‌شود. بنابراین موضوع فقط الکترونیکی‌شدن ابزار اعتباری نیست، بلکه مسئله اصلی، ایجاد بستر ویژه‌ای است که در آن اعتبار بر اساس رابطه واقعی خریدار، فروشنده و تأمین‌کننده، جریان پیدا کند.

این تفاوت در اقتصاد ایران اهمیت دارد. به گفته محمد بیگدلی، مدیرعامل بانک گردشگری، حدود ۹۰ درصد تأمین مالی بنگاه‌های اقتصادی از طریق بانک‌ها انجام می‌شود. در این ساختار، راهکارهایی که یک واحد اعتبار را به جای یک متقاضی منفرد، به چند حلقه مرتبط در یک زنجیره متصل می‌کنند، می‌توانند نحوه مصرف منابع بانکی را تغییر دهند.

چرا تأمین مالی زنجیره‌ای؟
در مدل متعارف، یک شرکت برای سرمایه در گردش خود تسهیلات می‌گیرد و بانک، عمدتاً همان شرکت را ارزیابی می‌کند، اما در زنجیره تأمین، طلب تأمین‌کننده از خریدار بزرگ، بخشی از یک رابطه اقتصادی مشخص است. اگر بتوان این رابطه را اعتبارسنجی و ثبت کرد، خودِ معامله، اطلاعات بیشتری از یک درخواست تسهیلات مستقل در اختیار بانک قرار می‌دهد.

اینجاست که مفهوم اطلاعات نامتقارن در اقتصاد مالی اهمیت پیدا می‌کند. بانک معمولاً درباره وضعیت واقعی بنگاه‌های کوچک اطلاعات محدودی دارد، اما سفارش، فاکتور، سابقه پرداخت و تعهدات خریدار، تصویر دقیق‌تری از توان بازپرداخت ارائه می‌کند. به همین دلیل، تأمین مالی زنجیره‌ای تلاش می‌کند فاصله اعتبار بانکی و معامله واقعی را کمتر کند.

در آویرا نیز اعتبار به‌جای آنکه از بنگاه، آغاز و در همان‌جا متوقف شود، می‌تواند در امتداد رابطه تجاری چند بنگاه حرکت کند.

از یک مشتری به یک شبکه
تغییر مهم دیگری که آویرا برای بانک گردشگری ایجاد می‌کند، در تعریف رابطه با مشتریان بزرگ قابل مشاهده است. از نگاه مدیران بانک، این پلتفرم بخشی از رویکرد جدید بانکداری شرکتی است و هدف آن، عبور از ارائه تسهیلات و خدمات منفرد و تبدیل‌ شدن به بخشی از زیرساخت مالی کسب‌وکار مشتریان است.

یک شرکت بزرگ، معمولاً فقط دریافت‌کننده اعتبار نیست و پشت آن، مجموعه‌ای از تأمین‌کنندگان، پیمانکاران، توزیع‌کنندگان و خریداران قرار دارند. اگر بانک، بخشی از این روابط را بر بستر اعتباری مدیریت کند، دامنه خدمات آن از یک حساب یا تسهیلات فراتر می‌رود و به زنجیره اقتصادی نزدیک می‌شود.
برای مثال، اگر خریدار بزرگ، پرداخت مطالبات تأمین‌کننده را ۹۰روزه انجام دهد، تأمین‌کننده کوچک ممکن است پیش از سررسید به نقدینگی نیاز داشته باشد. در مدل سنتی، او به تسهیلات جدید نیاز دارد، اما در مدل زنجیره‌ای، طلب تأییدشده می‌تواند مبنای دریافت اعتبار قرار گیرد.

تجربه هند
تجربه هند نشان می‌دهد این مدل در صورت ایجاد شبکه کافی، از سطح ابزار بانکی فراتر می‌رود. بانک مرکزی هند از سال ۲۰۱۴ چارچوب TReDS  را برای تنزیل دیجیتال مطالبات تجاری بنگاه‌های کوچک و متوسط ایجاد کرد. در این سامانه، فروشنده، خریدار و تأمین‌کننده مالی در یک بستر قرار می‌گیرند و فاکتور تأییدشده، پیش از سررسید به نقدینگی تبدیل می‌شود.

طبق آمار بانک مرکزی هند، در مارس ۲۰۲۴ سه پلتفرم اصلی TReDS بیش از ۹۴ هزار فروشنده بنگاه کوچک و متوسط و بیش از ۴۷۰۰ خریدار ثبت‌شده داشتند و ارزش فاکتورهای تأمین مالی‌شده در همان ماه به حدود ۱۸۰ میلیارد روپیه رسید.

این تجربه، بیانگر این نکته مهم برای آویرا است که موفقیت پلتفرم، صرفاً به طراحی فنی وابسته نیست. هرچه تعداد خریداران بزرگ و تأمین‌کنندگان فعال بیشتر باشد، شبکه ارزشمندتر می‌شود. اگر یک پلتفرم، فقط محل صدور ابزار باشد اما زنجیره‌های واقعی اقتصادی به آن متصل نشوند، بخش مهمی از ظرفیت آن بلااستفاده می‌ماند.

آویرا و سرمایه در گردش
اهمیت تأمین مالی زنجیره‌ای زمانی روشن‌تر می‌شود که سرمایه در گردش را مسئله یک شبکه ببینیم نه یک شرکت. پژوهش‌های بانک تسویه حساب‌های بین‌المللی (BIS) درباره شبکه‌های تولید نشان می‌دهد نیاز شرکت‌ها به سرمایه در گردش، به جایگاه آنها در زنجیره وابسته است و محدودیت اعتباری یک بنگاه می‌تواند به سایر بخش‌های شبکه تولید منتقل شود.

در این شرایط، تأمین مالی زنجیره‌ای با قرار دادن منابع موجود در مسیر دقیق‌تری از فعالیت اقتصادی، امکان مدیریت فشار نقدینگی در طول زنجیره را افزایش می‌دهد. این موضوع با یکی از استدلال‌های بانک گردشگری درباره آویرا نیز هم‌راستاست. از نگاه تینا هادی، عضو هیئت‌مدیره بانک، تأمین مالی زنجیره‌ای با اتصال اعتبار بانکی به معاملات واقعی، نیاز به تأمین مالی تکرارشونده را کاهش می‌دهد و شفافیت و مدیریت ریسک را بهبود می‌بخشد.

سابقه ابزارها: از پلتفرم به زیرساخت
بانک گردشگری پیش از آویرا نیز در مسیر توسعه ابزارهای تأمین مالی حرکت کرده است. طبق آمارها، صدور اوراق گام در شش‌ماهه نخست سال جاری، بیش از ۲.۵ برابر کل سال گذشته بوده و حجم صدور ضمانت‌نامه‌ها نیز بیش از دو برابر کل سال قبل شده است. گشایش اعتبار اسنادی داخلی نیز در همین دوره نزدیک به دو برابر سال قبل بوده است.

این سابقه برای آویرا یک مزیت است، زیرا پلتفرم جدید قرار نیست در خلأ شکل بگیرد. مسئله مهم، اتصال این ابزارها به یک منطق واحد زنجیره‌ای است. در این میان، برات الکترونیکی، نقطه شروع است و فاکتورینگ، خرید مطالبات و تنزیل مطالبات، دامنه این مسیر را گسترده‌تر می‌کنند.

سنجش موفقیت آویرا، فقط بر اساس تعداد ابزارهای روی آن صورت نمی‌گیرد. پرسش این است که آیا بانک می‌تواند داده‌های معاملات، اعتبارسنجی، تعهدات و جریان نقدی را به یکدیگر، متصل و طبق آن، ابزار مناسب برای هر حلقه زنجیره انتخاب کند؟

اگر این اتفاق رخ دهد، آویرا قادر است رابطه بانک گردشگری با مشتری بزرگ را نیز تغییر دهد. در اینجا، مشتری بزرگ، نقطه اتصال بانک به مجموعه‌ای از تأمین‌کنندگان و شرکای تجاری است و بنگاه کوچک نیز به‌جای اتکا به پرونده اعتباری مستقل، در چارچوب همان زنجیره، تأمین مالی می‌شود.

اهمیت مسیر جدید بانک گردشگری این است که آویرا قرار نیست محدودیت منابع بانکی را به‌تنهایی حل کند. ارزش آویرا این است که منابع موجود را به معامله واقعی نزدیک‌تر کند و اعتبار را در امتداد زنجیره اقتصادی به حرکت درآورد. چنانچه این رویکرد در کنار توسعه ابزارها، اتصال زنجیره‌های بزرگ و استفاده از داده‌های واقعی معاملات پیش رود، آویرا، فراتر از محصول اعتباری، بخشی از زیرساخت بانکداری شرکتی بانک گردشگری خواهد بود.