گل‌گهر و مسئولیتی فراتر از سودآوری/ الگویی برای بنگاه‌های توسعه‌محور

تیتر20- در سال‌های اخیر، مفهوم «مسئولیت بنگاه‌های بزرگ صنعتی» در ایران دچار تحول جدی شده است. دیگر از شرکت‌های معدنی و صنعتی تنها انتظار تولید، سودآوری و ایفای نقش در زنجیره ارزش اقتصادی نمی‌رود، بلکه این بنگاه‌ها به‌عنوان بازیگران کلیدی توسعه، نقشی فراتر از مأموریت‌های اقتصادی خود بر عهده گرفته‌اند. در این میان، شرکت معدنی و صنعتی گل‌گهر را می‌توان نمونه‌ای شاخص از این تغییر پارادایم دانست. مجموعه‌ای که فعالیت‌هایش، به‌ویژه در منطقه سیرجان و استان کرمان، نشان می‌دهد چگونه یک بنگاه بزرگ می‌تواند به موتور محرک توسعه منطقه‌ای و حتی ملی تبدیل شود.

گل‌گهر در وهله نخست یک بنگاه اقتصادی است که در زنجیره تأمین فولاد کشور نقشی راهبردی ایفا می‌کند. تأمین پایدار مواد اولیه برای صنعت فولاد، ایجاد ارزش افزوده و ارزآوری، و کمک به ثبات تولید در صنایع پایین‌دستی، از جمله کارکردهای اقتصادی این مجموعه به شمار می‌رود. با این حال، آنچه گل‌گهر را از بسیاری از بنگاه‌های مشابه متمایز می‌کند، درک گسترده‌تر این شرکت از مسئولیت خود در قبال محیط پیرامونی و جامعه میزبان است؛ درکی که باعث شده مأموریت گل‌گهر به حوزه‌هایی فراتر از استخراج و فرآوری مواد معدنی گسترش یابد.

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این نقش فراتر از اقتصاد، مشارکت فعال گل‌گهر در توسعه زیرساخت‌های حیاتی منطقه است. منطقه سیرجان و بخش‌هایی از استان کرمان، به‌واسطه اقلیم خشک و نیمه‌خشک، سال‌ها با چالش‌های جدی در حوزه آب و انرژی مواجه بوده‌اند. ورود گل‌گهر به پروژه‌های انتقال آب و گاز، نه‌تنها نیازهای عملیاتی این شرکت را تأمین کرده، بلکه به بهبود دسترسی سایر بخش‌های صنعتی و حتی جوامع محلی به این زیرساخت‌های حیاتی کمک کرده است. 
این اقدامات، به‌ویژه در شرایطی که منابع دولتی با محدودیت مواجه است، نقش مکمل و گاه جایگزین دولت را در پیشبرد پروژه‌های زیربنایی پررنگ‌تر می‌کند.

در حوزه حمل‌ونقل و جاده‌سازی نیز گل‌گهر نقشی فراتر از یک بهره‌بردار صنعتی ایفا کرده است. توسعه راه‌های دسترسی، بهبود مسیرهای ارتباطی و مشارکت در احداث جاده‌ها، نه‌تنها برای تسهیل حمل مواد اولیه و محصولات ضروری بوده، بلکه به ارتقای ایمنی، کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و افزایش ارتباطات منطقه‌ای کمک کرده است. این اقدامات، در نهایت به رونق فعالیت‌های اقتصادی محلی، افزایش سرمایه‌گذاری و بهبود کیفیت زندگی ساکنان منطقه منجر شده است.

اما در بعد اجتماعی فعالیت‌های گل‌گهر، یکی دیگر از ابعاد مهم این نقش فراتر از مأموریت اقتصادی است. اجرای پروژه‌های گسترده مسئولیت اجتماعی، از ساخت و تجهیز مراکز آموزشی و درمانی گرفته تا ایجاد فضاهای عمومی، فرهنگی و ورزشی، نشان‌دهنده توجه این مجموعه به سرمایه انسانی و اجتماعی منطقه است. چنین پروژه‌هایی، اگرچه ممکن است در صورت‌های مالی شرکت‌ها بازتاب مستقیمی نداشته باشد، اما در بلندمدت به ایجاد اعتماد اجتماعی، افزایش سرمایه اجتماعی و پایداری فعالیت‌های صنعتی کمک می‌کند، عواملی که برای تداوم فعالیت بنگاه‌های بزرگ در مناطق کمتر برخوردار، حیاتی به شمار می‌روند.

نکته قابل توجه این است که نقش‌آفرینی گل‌گهر در توسعه منطقه‌ای، تنها به مسئولیت اجتماعی به معنای کلاسیک آن محدود نمی‌شود. این شرکت با ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم، تربیت نیروی انسانی متخصص و انتقال دانش فنی، به شکل‌گیری یک اکوسیستم صنعتی در پیرامون خود کمک کرده است. شکل‌گیری صنایع پایین‌دستی، شرکت‌های پیمانکاری، خدمات فنی و مهندسی و حتی کسب‌وکارهای کوچک و متوسط مرتبط، از پیامدهای این رویکرد توسعه‌محور است که اثرات آن فراتر از مرزهای یک شهرستان یا استان گسترش پیدا می‌کند.

با وجود این نقش گسترده، یکی از چالش‌های جدی پیش‌روی چنین بنگاه‌هایی، دیده‌نشدن متناسب این اقدامات در نظام سیاست‌گذاری و تصمیم‌سازی کشور است. در بسیاری از موارد، بار توسعه زیرساخت‌ها و مسئولیت‌های اجتماعی بر دوش شرکت‌های بزرگ صنعتی قرار می‌گیرد، بدون آنکه این تلاش‌ها در قالب مشوق‌های سیاستی، ثبات مقرراتی یا حمایت‌های هدفمند جبران شود. این در حالی است که تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد هم‌افزایی میان دولت و بنگاه‌های بزرگ، از طریق به‌رسمیت شناختن نقش توسعه‌ای آن‌ها، می‌تواند به تسریع روند توسعه متوازن و پایدار منجر شود.

در چنین بستری، گل‌گهر را می‌توان نه‌تنها یک بنگاه معدنی و صنعتی، بلکه یک «کنشگر توسعه‌ای» دانست، کنشگری که با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، مشارکت در حل مسائل منطقه‌ای و ایفای مسئولیت اجتماعی، به تحقق بخشی از اهداف توسعه ملی کمک می‌کند. به نظر می‌رسد بازتعریف جایگاه این‌گونه شرکت‌ها در سیاست‌گذاری‌های کلان، و ایجاد چارچوب‌هایی برای تشویق و حمایت از ایفای نقش‌های فراتر از اقتصاد، می‌تواند هم به نفع بنگاه‌ها و هم به نفع توسعه متوازن کشور باشد.

در نهایت، تجربه گل‌گهر نشان می‌دهد که توسعه صنعتی، زمانی پایدار و اثربخش خواهد بود که با توسعه اجتماعی و زیرساختی همراه شود. در جهانی که انتظار از بنگاه‌های بزرگ فراتر از تولید و سودآوری صرف است، گل‌گهر نمونه‌ای از مسیری است که می‌تواند الگوی سایر صنایع بزرگ کشور قرار گیرد؛ مسیری که در آن، اقتصاد، جامعه و توسعه منطقه‌ای در یک چارچوب هم‌افزا به حرکت درمی‌آیند.