اقتصاد پرنکول، بانک کم‌نکول! / بانک مهر ایران، چگونه نسبت مطالبات غیرجاری را زمین‌گیر کرد؟

تیتر 20 - در شبکه بانکی ایران، «نسبت مطالبات غیرجاری» (NPL)، معمولاً نشانه کیفیت اعتباردهی و سلامت ترازنامه است. این شاخص در بسیاری از بانک‌ها، تحت فشار رکود، تورم مزمن و ساختارهای ناکارآمد اخذ وثیقه‌، به‌ سمت اعداد دو رقمی میل کرده است. در این شرایط، وقتی بانک قرض‌الحسنه مهر ایران، که مبتنی بر وام‌های خرد است، NPL خود را در سال گذشته، در سطح 0.66 (شصت و شش صدم درصد) نگه داشته و سال‌ها نیز زیر یک درصد ثبت کرده، یک استثناست. 

اکنون پرسش این است: چگونه بانکی که بدون بنگاه‌داری و صرفاً با فعالیت واسطه‌گری مالی، رکورددار پرداخت تسهیلات بوده، همچنان خوش‌حساب‌ترین سبد تسهیلات شبکه بانکی را داراست؟ این سؤال، وقتی جدی‌تر می‌شود که تصویر کلی اقتصاد ایران را کنار آن بگذاریم. طبق اعلام بانک مرکزی، تا پایان اسفندماه 1403، رقم ۷۷۹ هزار میلیارد تومان بدهی غیرجاری در ۲۶ بانک کشور انباشته شده است. 

همچنین اظهارات رئیس سازمان بازرسی در آبان‌ماه امسال نشان می‌دهد 1268 همت مطالبات معوق در شبکه بانکی تا خردادماه ثبت شده که از این میان، ۴۵۵ همت فقط به ۱۰۰ شخص حقوقی مربوط است؛ یعنی ساختار بانکی ایران با تمرکز بزرگ بدهکار مواجه است. این، درست نقطه مقابل بانک مهر است که پراکندگی وام‌های خرد را به مزیت ساختاری تبدیل کرده است.

وام کوچک، بازار بزرگ
بانک مهر ایران در ظاهر فقط یک بانک قرض‌الحسنه است اما در عمل، از بزرگ‌ترین اعطا‌کنندگان وام در کشور است؛ به‌گونه‌ای که از ابتدای سال تا پایان دی ماه، به بیش از ۴میلیون و ۵۰۰هزار فقره وام به ارزش حدود ۴۲۰ همت پرداخت کرده است.

این بانک، سال گذشته نیز رکورددار تعداد وام در کشور بود. معمولاً حجم بالا برابر با ریسک بالاست، اما اینجا رابطه معکوس شده است.

وام خرد دو مزیت ویژه دارد: اول اینکه ریسک آن در بین صدها هزار نفر توزیع می‌شود نه چند هلدینگ بزرگ و دوم اینکه انگیزه بازپرداخت در این نوع وام‌ها، شخصی، خانوادگی و گاه حیثیتی است، نه صرفاً اقتصادی. البته اینها فقط بخشی از داستان است. 

بسیاری از بانک‌ها در حوزه وام‌های خرد فعال هستند، ولی کدام‌یک‌ از آنها توانسته‌اند NPL خود را تا محدوده میانگین جهانی یا حتی پایین‌تر از آن بیاورند؟ این، همان اتفاقی است که مدیرعامل بانک مهر به آن اشاره و اعلام کرده این بانک، ماه‌های متوالی کمترین نرخ مطالبات غیرجاری را در شبکه بانکی، حتی کمتر از میانگین جهانی به خود اختصاص داده است. بی‌تردید، سرعت، سادگی و شفافیت، نقش بسزایی در کسب این دستاورد دارد. 

بانک مهر ایران ، بازپرداخت اقساط را به یک فرایند روان تبدیل کرده؛ به‌گونه‌ای که مشتری با پیچیدگی‌های بوروکراتیک کمتری روبه‌رو است. در این بانک، وام، سریع‌تر پرداخت می‌شود و اقساط، قابل مدیریت‌اند. وقتی رابطه بانک و مشتری بر پایه اعتماد، سرعت و پیش‌بینی‌پذیری باشد، به‌طور طبیعی، میزان نکول کاهش می‌یابد.

بهداشت اعتباری، وام‌های خرد
مدیرعامل بانک مهر ایران همچنین از رعایت بهداشت اعتباری در کنار افزایش سقف تسهیلات به ۱.۵ میلیارد تومان یاد کرده است. این عبارت، شاید ساده باشد، اما عملاً به معنای شناخت دقیق‌تر مشتری، جلوگیری از هم‌پوشانی وام‌ها، سازوکارهای جلوگیری از امکان بدهی‌ مجدد و پایش هوشمند گردش حساب است.

بهداشت یا سلامت اعتباری، برای وام خرد حیاتی‌تر است، زیرا تحلیل صورت‌های مالی سنگین یا بررسی‌های پیچیده‌ برای وام‌های کلان در اینجا معنایی ندارد و تشخیص سلامت مالی متقاضی باید طی چند دقیقه با دقت انجام ‌شود. بانک مهر ایران سال‌هاست سیستم‌های اعتبارسنجی خود را متناسب با الگوی مشتریان بازطراحی کرده و همین دقت در شناخت مشتری و جلوگیری از اعطای وام‌هایی که همپوشانی دارد، سنگ بنای کاهش NPL بوده است.

انعطاف بانک، درک مشتری
یکی از نکات کمتر دیده‌شده که در کاهش مطالبات بانک اهمیت دارد، انعطاف در شرایط بحرانی است. هرچند بانک مهر پس از «جنگ ۱۲ روزه» و شرایط دشوار اقتصادی، بخشی از بازپرداخت‌ها را تسهیل کرده، اما این سیاست، برخلاف تصور، نسبت مطالبات غیرجاری را افزایش نمی‌دهد، بلکه رفتار مشتری را تثبیت می‌کند. در این وضعیت، مشتری احساس می‌کند بانک در شرایط سخت کنار اوست، نه مقابل او و همین رابطه مستقیم به کاهش نکول می‌انجامد.

سیستم جدید، ساختار حقوقی
مهاجرت سامانه متمرکز بانکداری به «بنکو» نیز یک تغییر فنی صرف نبود. اهمیت این موضوع، پایش لحظه‌ای اقساط و بدهی‌ها، صدور هشدارهای زودهنگام در صورت ریسک نکول و تفکیک دقیق‌تر انواع بدهکاران است. 

این تغییر زیرساختی، با اجرای ۱۵۰ موضوع و ۴ مانور بزرگ، باعث شد شاخص‌های ریسک اعتباری دقیق‌تری پایش شوند. اینکه NPL پس از این مهاجرت، فقط اندکی بالا رفته و دوباره رو به کاهش است، نشان می‌دهد سیستم جدید موفق شده مجموعه‌ای بزرگ از وام‌های خرد را بدون اختلال مدیریت کند.

نکته مهم دیگر اینکه وام خرد، بدون پیگیری حقوقی معنا ندارد. در این زمینه، شبکه گسترده ادارات حقوقی استان‌ها، حضور فعال شرکت‌های وصول مطالبات و تدوین دستورالعمل‌های جدید قرض‌الحسنه برای ثبت تعهدات، پیگیری و صدور خدمات ضمانتی، از عواملی هستند که از نظر حقوقی، عملکرد بانک در حوزه NPL را تثبیت کرده‌اند.

در وام خرد، اگر پیگیری حقوقی کُند باشد، نسبت مطالبات، به‌سرعت غیرقابل کنترل می‌شود، اما بانک مهر ایران، به‌واسطه ساختار حقوقی چابک، عملاً نرخ نکول را پیش از آنکه به مرحله پرونده قضایی برسد، مهار می‌کند.

سرمایه اعتماد، کاهش نکول
وقتی بانک مهر ایران در سال 1399 و ۱۴۰۰ شاخص خود را زیر یک درصد نگه داشت، این پیام مهم را مخابره کرد که این بانک، هم در پرداخت، هم در پیگیری و هم در تعامل، قابل اعتماد است.

این اعتماد در سال‌های بعد به‌صورت رشد منابع نمایان شد. تنها در هشت‌ماهه اخیر، منابع بانک ۳۵ درصد رشد کرده و ۵۸۶ همت جذب شده؛ یعنی بانک‌هایی که ورودی منابع بالاتری دارند، در مدیریت جریان نقدی بهتر عمل می‌کنند و توانایی بیشتری برای انعطاف در تقسیط یا تعامل با مشتریان دارند.

مدیریت ریسک، مسیر الگوشدن
بانک مهر ایران به‌جای تکیه بر چند مشتری کلان و پرریسک، شبکه‌ای گسترده از وام‌های خرد را مدیریت می‌کند که به‌طور طبیعی، ریسک نکول توزیع می‌شود. پشتیبانی این ساختار با اعتبارسنجی‌های سریع اما دقیق، سامانه اطلاعاتی هوشمند و واحد حقوقی چابک صورت می‌گیرد. در کنار اینها، رفتار انعطاف‌پذیر بانک در دوران بحران و اعتماد متقابل با مشتریان، موجب شده مطالبات غیرجاری در پایین‌ترین سطح شبکه بانکی باقی بماند.

در شرایطی که هزاران همت مطالبات غیرجاری در شبکه بانکی قفل شده و ۱۰۰ شخص حقوقی، بخش بزرگی از بدهی کشور را شکل می‌دهند، الگوی بانک مهر ایران نشان می‌دهد مدیریت ریسک، ورای اقدامات فنی، حاصل رفتار، زیرساخت، سیاست‌گذاری و ارتباط انسانی است. این ترکیب باعث می‌شود نسبت مطالبات غیرجاری یک درصدی، نتیجه یک مدل کسب‌وکار باشد که در یک اقتصاد پرریسک، برخلاف جریان حرکت کرده و کاملاً موفق شده است.